رسميت يافته باشد زيرا او در مسجد مدينه مىنشست و گروهى دورش جمع مىشدند و به بحث كفر و ايمان و به مسايل ديگر مىپرداخت . حسن بصرى نيز در شهر بصره شاگردانى داشت و به گفتگو دربارهء همين‌گونه از مسائل وقت مىگذراند . او مكاتبات بسيارى با حجاج بن يوسف ثقفى داشت و او را بر اين سرزنش مىكرد ، كه چرا جنايات خودش را به خداوند نسبت مىدهد ؟ « 1 » و اصل بن عطا و عمرو بن عبيد از شاگردان حسن بصرى بودند كه گروه جداگانه‌اى براى خود تشكيل دادند ، و به نام معتزله شهرت پيدا كردند ، و نام متكلم و علم كلام از اين هنگام بر سر زبان‌ها افتاد . مسائل علم كلام از قديم مسائل بسيارى دربارهء چگونگى پيدايش جهان و نيروهاى خلاقهء آن كه مؤثر در تحولات كلى اجسام است ، و در مورد حدود امكان علم و معرفت و تكاليف انسان و خير و شر ، و جبر و اختيار و مسايل ديگر ، مورد گفتگو و تبادل نظر ميان فلاسفه و دانشمندان دينى بوده است ، كه گاهى بر مبناى خرافات اساطيرى و جمعى بر پايهء استدلال و مجادلات منطقى اظهارنظر مىكردند ؛ بنابراين براى پاره‌اى از فرق ، جنبهء اعتقادى و دينى داشت ، و گروهى كه جز آگاهى و اطلاع از اين مسائل چيزى در نظر نداشتند ، فلاسفه ناميده مىشدند . در اين ميان مليون كسانى بودند ، كه راه پى بردن به اين مسائل را وحى الهى و گفتار پيغمبران مىشمردند و راههاى ديگر را نادرست مىدانستند . علل انشعاب و تفرق در عقايد اسلامى آنچه مسلم به نظر مىرسد ، اين است كه تشكل هريك از دين‌هاى ملى بر مبناى پيروى كردن از همان دعوت الهى و گفتار پيمبران است ، كه وحدت عقيده و مسلك نظرى و عملى پيرو آن است ، و آيهء شريفه لَقَدْ كانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ « 2 »

--> ( 1 ) تفصيل اين مطالب در كتاب طبقات المعتزلهء ابن المرتضى ص 21 و 16 و صفحات ديگر آمده است . ( 2 ) سورهء احزاب آيهء 21 .